Virus Nipah nguy hiểm ra sao? Con đường lây truyền, triệu chứng và cách bảo vệ sức khỏe

Virus Nipah được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp vào nhóm bệnh có nguy cơ cao gây bùng phát dịch nghiêm trọng. Dù chưa phổ biến như COVID-19 hay cúm, nhưng Nipah lại đặc biệt nguy hiểm bởi tỷ lệ tử vong rất cao lên tới 75% và chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Vậy virus Nipah là gì, lây truyền như thế nào và làm sao để phòng tránh?

Virus Nipah là gì?

Virus Nipah là một loại virus RNA thuộc họ Paramyxoviridae, chi Henipavirus. Virus này được phát hiện lần đầu tiên vào năm 1998–1999 trong một đợt bùng phát dịch tại Malaysia và Singapore, liên quan đến những người chăn nuôi và giết mổ heo.

Virus Nipah lây truyền từ động vật sang người (zoonotic virus). Ổ chứa tự nhiên của virus là dơi ăn quả, đặc biệt là dơi cáo thuộc chi Pteropus. Từ dơi, virus có thể lây sang các động vật trung gian như heo, ngựa, chó… rồi tiếp tục truyền sang người.

Do khả năng lây truyền phức tạp, gây bệnh nặng và tỷ lệ tử vong cao, virus Nipah được WHO xếp vào nhóm A – nhóm tác nhân truyền nhiễm nguy hiểm nhất, cần được giám sát và kiểm soát nghiêm ngặt.

Mức độ nguy hiểm của virus Nipah

Virus Nipah được đánh giá là một trong những virus nguy hiểm nhất hiện nay vì nhiều lý do:

• Tỷ lệ tử vong cao: Dao động từ 40–75%, tùy từng đợt dịch và khả năng tiếp cận y tế.
• Gây tổn thương thần kinh nghiêm trọng: Virus thường gây viêm não cấp, dẫn đến hôn mê, co giật, rối loạn ý thức.
• Chưa có thuốc điều trị đặc hiệu: Hiện nay, điều trị chủ yếu là hỗ trợ triệu chứng.
• Chưa có vắc xin thương mại: Một số vắc xin đang trong giai đoạn nghiên cứu thử nghiệm.
• Nguy cơ bùng phát dịch: Virus có khả năng lây từ người sang người, đặc biệt trong môi trường bệnh viện.

Đáng lo ngại hơn, những người sống sót sau khi nhiễm Nipah vẫn có nguy cơ gặp di chứng thần kinh kéo dài, thậm chí tái phát viêm não sau nhiều tháng hoặc nhiều năm.

Con đường lây truyền của virus Nipah

Virus Nipah có thể lây truyền qua nhiều con đường khác nhau, bao gồm:

Lây từ động vật sang người

• Tiếp xúc trực tiếp với dơi ăn quả hoặc môi trường bị ô nhiễm bởi nước bọt, nước tiểu, phân của dơi.
• Qua động vật trung gian như heo – con đường lây truyền phổ biến trong các đợt dịch đầu tiên tại Malaysia.
• Tiếp xúc với động vật nhiễm bệnh hoặc các sản phẩm từ động vật chưa được xử lý an toàn.

Lây qua thực phẩm, đồ uống

• Ăn trái cây bị dơi cắn dở hoặc nhiễm nước bọt của dơi.
• Uống nhựa cây tươi chưa qua xử lý (như nhựa cọ, nhựa chà là, toddy) – con đường lây truyền phổ biến tại Ấn Độ và Bangladesh.

Lây từ người sang người

• Qua tiếp xúc gần với người bệnh.
• Qua dịch tiết đường hô hấp, nước bọt, máu, dịch cơ thể.
• Nguy cơ cao xảy ra trong gia đình hoặc tại cơ sở y tế nếu không tuân thủ các biện pháp phòng hộ.

Triệu chứng khi nhiễm virus Nipah

Triệu chứng nhiễm virus Nipah có thể tiến triển nhanh và nặng, thường được chia thành hai giai đoạn:

Giai đoạn sớm

• Sốt cao đột ngột
• Đau đầu dữ dội
• Đau cơ, mệt mỏi
• Buồn nôn, nôn
• Đau họng, ho nhẹ

Giai đoạn nặng

• Rối loạn ý thức, lơ mơ
• Chóng mặt, mất phương hướng
• Co giật
• Khó thở
• Viêm não cấp tính
• Hôn mê, suy hô hấp

Trong nhiều trường hợp, người bệnh có thể diễn tiến rất nhanh từ triệu chứng nhẹ sang tình trạng nguy kịch chỉ trong vài ngày.

Thời gian ủ bệnh của virus Nipah

Thời gian ủ bệnh của virus Nipah thường dao động từ 4 đến 14 ngày. Tuy nhiên, một số trường hợp hiếm ghi nhận thời gian ủ bệnh kéo dài tới 45 ngày.

Điều này khiến việc phát hiện và kiểm soát dịch trở nên khó khăn hơn, đặc biệt đối với những người từng đi từ vùng có dịch nhưng chưa xuất hiện triệu chứng ngay.

Điều trị virus Nipah bằng cách nào?

Tính đến nay, chưa có thuốc điều trị đặc hiệu dành riêng cho virus Nipah.

Nguyên tắc điều trị hiện nay:

• Điều trị hỗ trợ và chăm sóc tích cực
• Kiểm soát triệu chứng: hạ sốt, chống co giật, hỗ trợ hô hấp
• Theo dõi sát các biến chứng thần kinh
• Cách ly người bệnh để ngăn ngừa lây nhiễm

Một số thuốc kháng virus đã được thử nghiệm trong các đợt dịch trước đây, nhưng hiệu quả vẫn chưa được chứng minh rõ ràng. Hiện nay, nhiều quốc gia và tổ chức y tế đang tích cực nghiên cứu vắc xin phòng virus Nipah, tuy nhiên vẫn chưa được đưa vào sử dụng rộng rãi.

Các biện pháp phòng chống virus Nipah

Do chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và vắc xin phổ biến, phòng ngừa là biện pháp quan trọng nhất để giảm nguy cơ lây nhiễm virus Nipah.

Đối với cộng đồng

• Ăn chín, uống sôi; rửa sạch và gọt vỏ trái cây trước khi sử dụng.
• Không ăn trái cây rơi rụng hoặc có dấu hiệu bị dơi, chim, động vật gặm nhấm cắn phá.
• Không uống nhựa cây tươi, nhựa cọ, toddy hoặc các loại nước chưa qua xử lý.
• Tránh tiếp xúc gần với dơi ăn quả và động vật nghi nhiễm bệnh.

Đối với người đi/đến từ vùng có dịch

• Hạn chế di chuyển đến khu vực đang bùng phát dịch Nipah.
• Theo dõi sức khỏe trong 14 ngày sau khi trở về.
• Đến cơ sở y tế ngay nếu xuất hiện các triệu chứng như sốt, đau đầu, mệt mỏi, lú lẫn, co giật.

Đối với cơ sở y tế

• Thực hiện nghiêm ngặt các biện pháp kiểm soát nhiễm khuẩn.
• Trang bị đầy đủ phương tiện bảo hộ cho nhân viên y tế.
• Cách ly và theo dõi chặt chẽ các ca nghi ngờ.

Virus Nipah là một mối đe dọa y tế nghiêm trọng, dù hiện nay số ca mắc trên thế giới chưa nhiều. Với tỷ lệ tử vong cao, khả năng gây tổn thương não nặng và chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu, việc nâng cao nhận thức cộng đồng và chủ động phòng ngừa đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát nguy cơ bùng phát dịch.

Theo dõi thông tin chính thống, thực hiện các biện pháp an toàn trong sinh hoạt hằng ngày và thăm khám y tế kịp thời khi có dấu hiệu nghi ngờ là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân và cộng đồng trước virus Nipah.